10 Brygada Kawalerii – zalążek 1 Dywizji Pancernej

Historia 1 Dywizji Pancernej jest przebogata w czyny bohaterskie na polu walki. Jej zalążkiem była 10 Brygada Kawalerii, która miała wspaniałą przeszłość bojową.

W latach 1921–1939 początkowo istniała w Wojsku Polskim jako 10 Brygada Kawalerii – związek taktyczny kawalerii, powstały z połączenia kilku pułków kawaleryjskich oraz jednego dywizjonu artylerii konnej. W 1937 r. rozpoczęła się jej reorganizacja i przezbrojenie w oddział pancerno-motorowy. Na początku kampanii wrześniowej 1939 była jedyną wielką jednostką motorową Wojska Polskiego.

W czasie wojny obronnej we wrześniu 1939 r. Brygada walczyła w Polsce pod dowództwem płk. Stanisława Maczka. Od 1 do 7 września, osłaniając południowe skrzydło Armii Kraków, walczyła z przeważającymi siłami niemieckimi pod Myślenicami i Wiśniczem (m.in. bitwa pod Jordanowem). W następnej fazie od 7 do 13 września w ramach Armii Karpaty stoczyła krwawe bitwy pod Rzeszowem, Łańcutem i w dolinie Sanu koło Jarosławia. Ostatecznie broniąc Lwowa od strony północnej po 3-dniowym, okupionym ciężkimi stratami natarciu, zdobyła 17 września 1939 r. kluczowy grzbiet wzgórza 324 – Zboiska. Niemcy nazwali 10 Brygadę „Czarną Brygadą” albo „Brygadą Śmierci”. Na pamiątkę tego żołnierze 1 Dywizji Pancernej nosili czarny naramiennik na lewym ramieniu.

Kiedy amunicja była już na wyczerpaniu i wojska Rosji Sowieckiej niespodziewanie wkroczyły w granice Polski 17 września 1939 r., resztki Brygady (ok. 1,5 tysiąca żołnierzy) wraz z resztą ciężkiego sprzętu 19 września 1939 r. przekroczyły granicę polsko-węgierską na Przełęczy Tatarskiej. Na Węgrzech żołnierze zostali internowani.

Choć jednostka przestała istnieć, dużej grupie jej żołnierzy udało się wydostać z obozów internowania i przedostać do Francji, gdzie Brygadę odtworzono w 1940 r. w Camp de Coëtquidan pod nazwą 10 Brygady Kawalerii Pancernej pod dowództwem mianowanego 15 listopada 1939 r. na stopień generała brygady – Stanisława Maczka.

W czasie kampanii francuskiej 1940 r. Brygada znajdowała się dopiero w stadium organizacji. Francuzi okazywali niechęć w uzbrajaniu polskich jednostek, tłumacząc się reorganizacją wojska. Oficerom Brygady udało się pozyskać jedynie małe ilości prostego sprzętu szkoleniowego. Stosunek władz francuskich do Brygady zmienił się dopiero po ataku wojsk niemieckich na Francję 10 maja 1940 r. 24 maja gen. Maczek otrzymał rozkaz określający formę polskiej jednostki. W ciągu 5 dni brygada musiała się zreorganizować, odebrać i nauczyć się obsługiwać nowy sprzęt oraz przenieść się pod Paryż. Następnie Brygada brała udział w ciężkich i krwawych walkach z Niemcami. Walczyła pod Champeabert Montmirail i pod Montgivboux, osłaniając skrzydła dwóch francuskich dywizji piechoty. Następnie w celu otwarcia wojskom francuskim drogi nad Loarę, Brygada walczyła o przeprawę przez Kanał Burgundzki pod Montbard (16-17 czerwca 1940 r.). Bitwa ta stanowi piękną kartę w historii bojowej Brygady w krótkiej kampanii francuskiej.

18 czerwca pod miejscowością Moloy gen. Maczek zdecydował się rozformować Brygadę, która już wtedy nie posiadała żadnych pojazdów. Podzielił ludzi na małe oddziały i rozkazał samodzielnie maszerować na południe Francji. Żołnierzom udało się przedostać do Wielkiej Brytanii. Tu ponownie odtwarzane były oddziały polskie, którym powierzono obronę ważnej części brytyjskiego wybrzeża w Szkocji.

W 1942 r. na podstawie dawnych oddziałów 10 Brygady sformowano w Wielkiej Brytanii 1 Polską Dywizję Pancerną, która od 1944 r. do końca II wojny światowej walczyła na froncie zachodnim we Francji, Belgii, Holandii i w północnych Niemczech. Nieprzerwanie pod dowództwem już gen. Stanisława Maczka.